Vier officiële klachten en straatprotesten volgden nadat Philip Morris posters met een QR-code in winkelgebieden mensen naar een AI-tool leidden die in seconden bezwaarbrieven genereert. De posters hingen onder meer in etalages in Hoog Catharijne in Utrecht en vroegen met de tekst "Uw keuzevrijheid loopt in gevaar" om actie. Wie de QR-code scant komt op een Engelstalige landingspagina, "Your voice, your choice", waar een keuzemenu gebruikers stapelt naar kantelende antwoorden en de tool binnen enkele seconden een bezwaarbrief maakt. Artsen, gezondheidsfondsen en antitabaksorganisaties noemen de campagne misleidend, beïnvloedend en mogelijk in strijd met reclamele regelgeving en privacywetgeving.
De directe uitkomst was zichtbaar op straat: longartsen en maatschappelijke organisaties stonden bij de posters en voerden actie, omdat de campagne voorbijgangers rechtstreeks inzet als lobbyisten. Zij droegen witte jassen en borden met teksten als "Hoezo vrije keuze?" en "Onze pubers worden verslaafd gemaakt" en wezen op de schaal en snelheid waarmee de AI-tool briefteksten produceert.
Op de posters staat nadrukkelijk de oproep "Uw keuzevrijheid loopt in gevaar" naast een QR-code. Na het scannen opent een Engelstalige landingspagina met de kop "Your voice, your choice" en een keuzemenu waarin bezoekers antwoorden kunnen aanklikken. Op basis van die keuzes schrijft de AI-tool binnen enkele seconden een bezwaarschrift dat volgens de campagne bij de Europese Commissie kan worden ingediend. Critici wijzen erop dat het keuzemenu sterk stuurt: er zouden tientallen buttons zijn die tegen strengere regelgeving stemmen en slechts één button om vóór strengere regels te kiezen.
Danielle Cohen, longpatholoog bij het LUMC en mede-oprichter van Vapenjouwkeuze, vat de zorg samen: "Ze leggen de mensen woorden in de mond en kiezen precies de argumenten uit die hun goed uitkomen. Ze creëren een enorme campagne die misleidend is en invloed heeft op de wet." Cohen benadrukt daarbij dat tabak de grootste oorzaak is van vermijdbare ziekte in Europa en noemt cijfers over sterfte en kanker in haar uitspraken.
Juridische en privacybezwaren
Naast inhoudelijke kritiek richt de discussie zich op juridische en privacyvragen. Advocaat Laura van Gijn waarschuwt dat de campagne mogelijk als tabaksreclame kan worden gekwalificeerd, iets wat in veel contexten verboden is, en dat de Algemene Verordening Gegevensbescherming niet correct zou worden toegepast wanneer bezoekers worden gevraagd of zij roken of welke alternatieve tabaksproducten zij gebruiken. Van Gijn: "dat zijn zeer gevoelige gegevens".
De Hartstichting, via directeur Hans Snijder, noemt de inzet van de AI-tool "een georkestreerde lobbycampagne van een industrie die wereldwijd jaarlijks miljoenen mensen ziek maakt en doodt". Snijder benadrukt dat de actie de indruk wekt dat burgers zelfstandig hun mening geven terwijl zij in werkelijkheid in een vooraf bepaalde richting worden gestuurd.
Er is ook twijfel over de authenticiteit van de respons op de site. Wanda de Kanter, voormalig longarts en voorzitter van Stichting Rookpreventie Jeugd, merkte op dat veel reacties er niet natuurlijk uitzien: "Er zijn geen 40.000 individuen in die paar dagen die dat allemaal hebben ingevuld.
Gemiddeld reageren er zo'n paar honderd mensen op een consultatie", aldus De Kanter, die vermoedt dat bots zijn ingezet of dat reacties kunstmatig worden opgeblazen.
Als direct gevolg van deze zorgen hebben Vapenjouwkeuze, Stichting Rookpreventie Jeugd en de Hartstichting gezamenlijk een klacht ingediend over illegale reclame en misleiding. Tegelijkertijd zijn signalen over de privacypraktijken rond de online tool gestuurd naar de Autoriteit Persoonsgegevens. De groep medische en maatschappelijke organisaties heeft ook een klacht ingediend bij de Reclame Code Commissie, en de Rookvrije Generatie, waarin onder meer de Hartstichting, KWF Kankerbestrijding en Longfonds participeren, deed een melding bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit.
De kernverandering die critici aanhalen is niet technisch maar democratisch: voorbijgangers kunnen met één QR-scan een geautomatiseerd, persoonlijk ogend bezwaar aanmaken en indienen, iets wat voorheen niet op deze schaal en snelheid beschikbaar was in publieke wervingsacties voor consultaties. Voorstanders van de campagne hebben volgens tegenstanders een geavanceerd, schaalbaar mechanisme ingezet om publieke consultaties te beïnvloeden; tegenstanders noemen dit een poging van een commerciële actor om wetgeving te sturen zonder transparante aanduiding van bron en intentie.
De protesten hebben zich geconcentreerd bij de locaties waar de posters hangen. In Utrecht was dat zichtbaar in winkelgebieden en etalages in Hoog Catharijne, waar artsen en activisten hun zorgen direct bij de campagne-uitingen legden. Naast publieke acties is de juridische route ingezet om de campagne te laten toetsen aan reclame- en privacyregels.
De discussie raakt aan bredere vragen over de rol van geautomatiseerde tools in politieke en publieke consultatieprocessen. De combinatie van gebruiksgemak, taalautomatisering en gerichte keuzemogelijkheden kan burgerparticipatie schaalbaar maken, maar de manier waarop keuzes worden voorgeschoteld en data worden verzameld bepaalt of die schaal democratisch legitiem is of juist manipulatief.
Related Articles
- Bijna twee derde kampt met personeelstekort, bedrijven kiezen AI
- 100 hotels getroffen, gasten krijgen valse betaalverzoeken
- Windows 11: tot 40% snellere app-starts met Low Latency
Artsen protesteerden in Utrecht, vooral bij de posters in Hoog Catharijne. Klachten zijn nu ingediend bij de Reclame Code Commissie, de Autoriteit Persoonsgegevens en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Oorspronkelijk gerapporteerd door rtvutrecht.nl.
Dit artikel is gemaakt met behulp van AI.
