De publieke consultatie over twee herzieningen van de EU-tabakswet kreeg tienduizenden kunstmatig gegenereerde reacties, waardoor het representatieve beeld van burgers is aangetast. Philip Morris plaatste gele affiches in tabakszaken met een QR-code die mensen naar een online AI-tool leidde, waarop automatisch in de ik-vorm gepersonaliseerde bezwaarschriften werden gegenereerd en soms rechtstreeks bij de Europese Commissie werden ingediend. Onderzoek van NOS en Pointer en een analyse met de Pangram AI-detector laten zien dat uit een steekproef van circa 65.000 inzendingen ongeveer 30 procent vrijwel zeker door AI was gemaakt, en dat Nederland na Portugal een van de hoogste aandelen had. Voor burgers die wél een echte bijdrage willen leveren zijn er concrete controles en stappen.

De capaciteit van de consultatie om een betrouwbaar beeld van maatschappelijke opinie te geven is verzwakt, omdat grote aantallen reacties niet spontaan door individuele burgers waren geschreven maar door een bedrijfs-AI werden geproduceerd. Dat effect ontstond door een gerichte opzet van Philip Morris International: fysieke posters in winkeliers die tabak verkopen verwezen onder de slogan Your Voice. Your Choice. Via een QR-code naar een korte multiplechoice-enquête. Op basis van de antwoorden genereerde de tool automatisch een tekst in de ik-vorm met argumenten tegen strengere regels voor vapes, e-sigaretten, verhitte tabak en nicotinezakjes. Gebruikers konden die tekst vervolgens, soms zonder veel aanpassing, rechtstreeks indienen bij de publieke consultatie van de Europese Commissie.

Wat er precies gebeurde

Eerst verspreidde Philip Morris gele affiches in tabakszaken en plakte daar een QR-code op die naar een online vragenlijst leidde. Wie de code scande kreeg een korte multiplechoice-enquête over concrete producten: vapes, e-sigaretten, verhitte tabak en nicotinezakjes. Vervolgens produceerde de AI-tool, op basis van die keuzes, een eerste-persoonstekst die kant-en-klare argumenten voor de consultatie bevatte. Ten slotte bood de route de gebruiker de optie om de gegenereerde tekst naar de consultatiepagina van de Europese Commissie te verzenden. Volgens de gezamenlijke analyse van NOS en Pointer werden alleen al vanuit Nederland ruim zevenhonderd gegenereerde teksten zodanig verzonden.

In totaal kwamen er bij de consultatie ongeveer 80.000 reacties binnen. Dat is een opvallend hoog aantal voor publieke consultaties, die bij andere Europese wetsvoorstellen meestal enkele honderden tot hooguit een paar duizend reacties krijgen. Het volume hier stak daarom direct af tegen historische benchmarks en wekte aanleiding tot nader onderzoek naar herkomst en samenstelling van de inzendingen.

Hoe onderzoekers het kunstmatige aandeel vaststelden

De technische detectiefase van het onderzoek werkte met een steekproef van ongeveer 65.000 reacties uit vijftien EU-lidstaten. Die dataset werd geanalyseerd met de Pangram AI-detector. Die analyse concludeerde dat circa 30 procent van de onderzochte reacties vrijwel zeker volledig met kunstmatige intelligentie was gegenereerd. De spreiding over landen was ongelijk: na Portugal had Nederland het hoogste aandeel AI-geschreven inzendingen, met een geschat aandeel van 71 procent van de Nederlandse reacties.

De combinatie van kwantitatieve signalen leverde het bewijs waar experts op wezen. Ten eerste het absolute volume, 80.000 reacties, veel hoger dan gebruikelijk. Ten tweede de concentratie van gestructureerde herkomstsignalen: posters met QR-codes en een gestandaardiseerde multiplechoice-route. Ten derde de detectieresultaten die wezen op stilistische uniformiteit en patroonherkenning die passen bij automatische generatie. Die drie elementen samen ondersteunen de kwalificatie die deskundigen gaven: een moderne variant van astroturfing, een strategie om georganiseerde lobbysteun als spontane burgeropinie te presenteren.

Een woordvoerder van de Europese Commissie verklaarde dat de Commissie "zeer bezorgd" is en dat pogingen om publieke consultaties kunstmatig te beïnvloeden worden veroordeeld. De Commissie gaf aan dat zij bij de beoordeling van de consultatie rekening houdt met gecoördineerde campagnes, ook met campagnes die gebruikmaken van AI.

In Nederland sprak het kabinet afkeuring uit en Kamerleden bekritiseerden de tactiek publiekelijk: Kamerlid Mirjam Bikker noemde het een kaping van de democratie en Henri Bontenbal noemde het "valsspelen".

Philip Morris verdedigde de campagne door te stellen dat alle inzendingen uiteindelijk van individuele burgers zouden komen, dat gebruikers eigenaar blijven van hun reactie en dat de AI alleen teksten "leesbaar, coherent en relevant" maakt. Het bedrijf benadrukte dat deelnemers de automatisch gegenereerde tekst konden aanpassen voordat ze deze indiendden, en ontkende dat het gebruikers in een bepaalde richting stuurde.

Mastheads

De zaak past in een breder patroon. Eerder deden media berichtgeving over een vergelijkbare inzet van automatische tekstgeneratie door British American Tobacco tijdens een consultatie in het Verenigd Koninkrijk. Dat toont dat AI een schaalbaar instrument is geworden voor bestaande lobbystrategieën, en dat grote bedrijven deze gereedschappen inzetten in commerciële dossiers waar veel op het spel staat. In dit geval is dat commercieel belang concreet: alternatieve nicotineproducten vormen circa 40 procent van de omzet van Philip Morris, waardoor de uitkomst van de wetgeving direct financieel relevant is voor het bedrijf.

Praktische checklist voor wie een echte consultatiereactie wil indienen

Voor burgers die wel op een betrouwbare manier willen deelnemen aan EU-consultaties is er een heldere, procedurele checklist die je stap voor stap kunt toepassen. Deze checklist is rechtstreeks afgeleid van de reconstructie van de campagne en van de manier waarop onderzoekers afwijkingen ontdekten.

Ten eerste, verifieer de herkomst van oproepen tot deelname. Fysieke of online oproepen met een bedrijfslogo of duidelijke campagnebranding, zoals affiches in winkels, kunnen wijzen op georganiseerde werving. Als een oproep opvallend veel commerciële visuele elementen bevat, handel met extra scepsis.

Ten tweede, controleer de aanmeldroute. Een QR-code die leidt naar een gestandaardiseerde multiplechoice-enquête suggereert dat antwoorden worden gestandaardiseerd voordat er een tekst wordt gegenereerd. Als de route naar de consultatie via een externe site of via een formulier met voorgeselecteerde antwoorden gaat, kies er dan voor om rechtstreeks naar de officiële consultatiepagina van de Europese Commissie te gaan en daar te reageren.

Ten derde, beoordeel de inhoud en structuur van betrokken inzendingen. Een hoog volume van korte, vergelijkbare of stilistisch uniforme teksten die in de ik-vorm zijn opgesteld kan wijzen op automatische generatie. Let op herhaalde formuleringen, dezelfde argumentvolgorde en identieke of bijna identieke zinnen over meerdere inzendingen heen.

Ten vierde, vergelijk aantallen met historische benchmarks. Consultaties die normaal honderden tot hooguit ongeveer duizend reacties krijgen maar plotseling tienduizenden reacties tonen, vragen om nadere uitleg. Het cijfer van ongeveer 80.000 reacties in deze zaak is een duidelijke afwijking van wat gebruikelijk is.

Ten vijfde, raadpleeg onafhankelijke detectietools of analyses door onderzoeksjournalistiek. In dit dossier gebruikte onderzoeksjournalistiek de Pangram AI-detector op een steekproef van circa 65.000 inzendingen om inzicht te krijgen in de mate van automatisering. Zulke analyses zijn niet foutloos, maar ze leveren een tweede, onafhankelijke laag van bewijs naast procedurele signalen.

Ten zesde, volg officiële reacties en procedurele aanpassingen. De Europese Commissie heeft bevestigd dat zij bij de finale beoordeling rekening houdt met gecoördineerde campagnes. Nationale instanties en parlementen kunnen de bevindingen gebruiken om discussie te starten over transparantieregels rond lobbyen en over wie consultatiereacties mag organiseren of vergemakkelijken. Als burger kun je die officiële procedures volgen om te begrijpen hoe jouw inzending wordt behandeld.

Hoe jij concreet kunt handelen

Als je van plan bent te reageren op een EU-consultatie, neem dan deze drie eenvoudige gewoontes aan. Ten eerste, indien altijd via de officiële consultatiepagina van de Europese Commissie en bewaar een kopie van je inzending. Ten tweede, schrijf of herschrijf de tekst met je eigen woorden. De bronnen melden expliciet dat gebruikers de mogelijkheid hadden de gegenereerde tekst aan te passen; die handeling blijft de meest concrete individuele stap die in de berichtgeving wordt aanbevolen. Ten derde, voeg persoonlijke, verifieerbare details toe die je positie ondersteunen en die een organisatorisch script moeilijk automatisch kan reproduceren.

Die stappen helpen twee dingen: ze maken je eigen bijdrage origineler en ze maken het voor onderzoekers en beoordelaars eenvoudiger om spontane, individuele reacties te onderscheiden van georganiseerde, geautomatiseerde massa-inzendingen. Voor wie wil controleren of een oproep betrouwbaar is, helpt de checklist eerder in dit artikel als eerste filter.

Hoewel juridische paden rond deze specifieke casus nog niet volledig uitgeklaard zijn in de bronnen, hebben de procedurele uitkomsten al praktische gevolgen. De Commissie kan in haar impactbeoordeling expliciet onderscheid maken tussen spontane burgerreacties en gecoördineerde campagnes en heeft bevestigd dat kunstmatige beïnvloeding wordt meegenomen. Nationale politieke aandacht, zoals de kritiek in Nederland, kan leiden tot hervatte discussie over transparantieregels rond lobbyen en de eisen aan wie consultatiereacties mag organiseren of vergemakkelijken.

Voor beleidsmakers is de les duidelijk: als AI massaal inzetbaar wordt als instrument voor gedrags- en opinievorming, dan volstaat het niet langer om alleen op aantallen te sturen. Er is behoefte aan procedurele checks die herkomst, route en inhoudseigenschappen registreren. Dat kan variëren van strengere transparantie-eisen bij wervingscampagnes tot technische maatregelen in de consultatieplatforms zelf om externe inzendingen beter traceerbaar te maken.

De kernfeiten uit de dossier zijn eenvoudig en hard: er kwamen ongeveer 80.000 reacties binnen bij de consultatie. Onderzoekers analyseerden circa 65.000 reacties met de Pangram AI-detector en schatten dat ongeveer 30 procent vrijwel zeker door AI was gemaakt. Nederland had, na Portugal, het hoogste aandeel AI-geschreven inzendingen, met een geschat aandeel van 71 procent. NOS en Pointer rapporteerden dat alleen al vanuit Nederland ruim zevenhonderd gegenereerde teksten werden verzonden. Philip Morris gebruikte gele affiches en een QR-route die deelnemers naar een multiplechoice-enquête leidde en zo AI-gegenereerde, ik-vorm reacties produceerde, en het bedrijf verdedigt de praktijk met het argument dat gebruikers inzendingen konden aanpassen.

Related Articles

De Europese Commissie heeft bevestigd dat zij gecoördineerde campagnes, waaronder AI-gestuurde inzendingen, meeneemt in de eindbeoordeling van de consultatie. Dat opent de deur naar concrete aanpassingen: strengere transparantie-eisen voor wervingscampagnes en technische maatregelen op consultatieplatforms staan op de agenda. Voor burgers betekent dat vooral: reageer via de officiële pagina, herschrijf in je eigen woorden en bewaar bewijs van je inzending zoals in de checklist hierboven staat.

Dit artikel is gemaakt met behulp van AI.