Gelekte VN-rapporten en adviesstukken maakten van de integriteitszaak rond hoofdaanklager Karim Khan een politieke strijd. Nu moeten de 125 lidstaten van de Assemblee van Staten Partijen beslissen over zijn toekomst, nadat Khan tijdelijk terugtrad tijdens een intern VN-onderzoek naar klachten van seksuele intimidatie. De lekken lieten onvolledige stukken zien en voedden onrust over wie de feiten beoordeelt en welke maatregelen mogelijk zijn. De affaire vergroot de druk op het Internationaal Strafhof en raakt de geloofwaardigheid van het hof in gevoelige internationale dossiers.

Aanklachten en procedure

In mei 2024 meldde een directe medewerker van het Internationaal Strafhof in Den Haag dat zij door een collega was benaderd en mogelijk slachtoffer was van seksuele intimidatie. Dat leidde tot een intern onderzoek door het VN-bureau voor Intern Toezicht. Khan heeft de aantijgingen ontkend. In afwachting van het onderzoek stapte hij tijdelijk terug, en twee plaatsvervangende aanklagers namen zijn taken over.

Het VN-team voerde gesprekken en bekeek berichten en e-mails. In december gaf het bureau een rapport aan leden van de Assemblee van Staten Partijen, de 125 landen die toezicht houden op het hof. De rol van de assemblé is beslissend. De drie rechters die om advies werden gevraagd, geven alleen niet-bindende adviezen. Ook de uiteindelijke beslissing over eventuele sancties of ontslag ligt bij de lidstaten.

Lekken en interne spanningen

De procedure raakte versnipperd toen vertrouwelijke stukken uitlekten via media. Een gelekt advies suggereerde volgens bronnen dat rechters geen bewijs vonden voor wangedrag of plichtsverzuim. Die stukken wekten verdeeldheid. De rechters die het advies gaven, hadden geen eigen getuigenverklaringen verzameld. Hun taak was adviserend. De volledige VN-rapporten, met duizenden pagina’s bewijs en verklaringen, zijn alleen toegankelijk voor de lidstaten.

Het lek maakte de zaak politiek in plaats van procedureel. Medewerkers werden gewaarschuwd door Päivi Kaukoranta, voorzitter van het ASP-bureau, om geen conclusies te trekken uit de uitgelekte stukken. Zij benadrukte dat de lidstaten de bevoegde besluitvormers zijn. Interne bronnen zeggen dat de gelekte stukken onvolledig aftebeelden wat het VN-team had verzameld, waaronder verklaringen en appberichten die de beschuldigingen onderbouwen.

Politieke druk en internationale context

De zaak komt niet los van bredere politieke spanningen rond het Strafhof. In november vorig jaar vaardigde het hof arrestatiebevelen uit tegen de Israëlische premier en zijn voormalig minister van Defensie, wegens verdenkingen van ernstige misdrijven in Gaza. De bevelen leidden tot felle reacties.

De Verenigde Staten legden sancties op aan het hof en aan betrokkenen in de aanklagerstak, wat het functioneren van het Strafhof verder bemoeilijkte.

Mastheads

Die sancties en de politieke feedback vergroten de gevoeligheid van de zaak tegen Khan. Partijen met een politiek belang in de grote dossiers van het hof kunnen de beschuldigingen inzetten om procedurele druk op te bouwen. Dat maakt het voor toezichthouders en lidstaten lastiger om puur juridisch te oordelen zonder dat geopolitieke belangen meespelen.

Wie beslist wat er gebeurt?

Procedureel is het helder wie bevoegd is. Het Bureau van de Assemblee van Staten Partijen kan wangedrag vaststellen en een rapport naar de volledige assemblé sturen. Als het bureau concludeert dat de positie van een ambtenaar onhoudbaar is, moeten de 125 lidstaten met een meerderheid instemmen met maatregelen. Bij een oordeel krijgt de betrokkene dertig dagen om te reageren.

De drie rechters die gevraagd werden om advies hebben geen bindende macht. Hun advies kan invloed hebben op de politieke discussie, maar het verandert niets aan het feit dat alleen de lidstaten volledige toegang hebben tot het VN-onderzoek en de bewijsmaterialen. De combinatie van interne rapporten, lekken en beperkte publieke informatie maakt de besluitvorming complex.

Het Internationaal Strafhof vervult een centrale rol in internationale strafrechtspraak. Het onderzoekt oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. De rol van de hoofdaanklager is daarbij sleutelwerk. Als die rol in twijfel komt, verandert de perceptie van de onafhankelijkheid van het hof.

Rechtszaken die al veel politieke aandacht krijgen, lopen extra risico om te worden verengd tot diplomatieke strijdpunten. Dat kan procedures vertragen. Het kan ook het vertrouwen van slachtoffers en getuigen ondermijnen die met het hof samenwerken. Verschillende ngo’s en medewerkers riepen Khan eerder op tijdelijk afstand te nemen totdat het onderzoek was afgerond, juist om die perceptie van belanghebbendheid te vermijden.

De zaak maakt duidelijk welke procedurele lacunes er bestaan bij de afhandeling van integriteitsklachten aan internationale instellingen. De rechters die adviserden deden dat zonder eigen feitenonderzoek, wat vragen oproept over de rol van advies versus bewijs. Het VN-onderzoek daarentegen heeft wel getuigen gehoord en documenten bestudeerd.

Wie toegang heeft tot welke stukken bepaalt hoe de discussie gevoerd wordt. Lidstaten hebben meer informatie. De publieke sfeer heeft grotendeels alleen de uitgelekte fragmenten gezien. Dat vergroot het risico op misverstanden en op selectieve interpretatie van feiten.

Medewerkers van het Strafhof en ngo’s werkten publiekelijk of stilletjes om te zorgen dat het onderzoek zorgvuldig verliep. Verschillende partijen riepen op tot afwachten. Andere partijen gebruikten de zaak om politieke punten te scoren in verband met de bredere controverse rond de arrestatiebevelen van vorig jaar.

De Amerikaanse sancties hebben bovendien blijk gegeven dat nationale actoren bereid zijn dwangmiddelen te gebruiken tegen internationale juristen. Dat maakt lidstaten terughoudender of juist actiever, afhankelijk van hun geopolitieke belangen. De mix van juridische, personele en politieke factoren is ongewoon complex.

Related Articles

De Assemblee van Staten Partijen, met 125 leden, moet met een meerderheid stemmen over eventuele maatregelen tegen Khan.

Dit artikel is gemaakt met behulp van AI.