'Het is nooit "kankerjood", maar "kankerzionist",' zegt Kitty Herweijer over de huidige toon van antisemitisme. Herweijer verwijst in publieke optredens naar onderzoek naar de omvang van antisemitische houdingen wereldwijd en zegt dat ze zelf geregeld verborgen online agressie krijgt. Als derde generatie van Holocaust-overlevenden raakte de excuses van premier Mark Rutte in 2020 haar persoonlijk. Die mix van historische erkenning en hedendaagse verhulde vijandigheid maakt het debat over Joodse identiteit en veiligheid in Nederland ingewikkelder.

Herweijer sprak openlijk over persoonlijke last

Kitty Herweijer schrijft columns en treedt in publieke programma's. Ze is 33 jaar. Ze is een vaste naam in het AD. In haar stukken en interviews haalt ze persoonlijke geschiedenis aan. Ze schrijft dat zij derde generatie is van overlevenden van de Holocaust. Dat verhaal vormt voor haar geen abstracte les. Het is een familieervering die aandacht vraagt.

In een column van december 2022 herinnerde ze zich de dag dat premier Mark Rutte namens de Nederlandse regering excuses aanbood voor het handelen van Nederlandse autoriteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Herweijer beschreef hoe die erkenning haar raakte. Ze legde uit dat de details van administratieve medewerking aan deportaties nog steeds doorwerken binnen haar familie. Dat getuigt van een blijvend gevoel van onrecht en verraad.

De combinatie van die achtergrond en haar publieke rol levert een extra last op. Volgens eigen zeggen leidt die last soms tot een 'vermoeiende vechtmodus'. Ze krijgt reacties op wat ze schrijft. Dat zijn niet alleen inhoudelijke tegenreacties. Het zijn ook berichten die uit persoonlijke vijandigheid voortkomen.

Antisemitisme verschuift van openlijk naar verhuld

Herweijer signaleert een verandering in de taal van Jodenhaat. Ze zei dat haatberichten die zij ontvangt zelden nog rechtstreeks 'kankerjood' noemen. In plaats daarvan gebruikt de afzender vaak het woord 'zionist'.

Volgens haar is dat een veelgebruikte omweg: "Het is nooit 'kankerjood', maar 'kankerzionist'", zei Kitty Herweijer, columnist.

Zionisme noemt zij in haar toelichting historisch het idee dat Joden recht hebben op zelfbeschikking in delen van wat eens het koninkrijk Israël heette. Maar volgens Herweijer wordt de term nu vaak gebruikt als verzamelwoord. Alles wat vroeger op Joden werd geprojecteerd, krijgt zo een nieuwe naam. Ze maakt daarbij een scherp onderscheid tussen kritiek op het Israëlische beleid en antisemitisme. "Dat zegt echt helemaal niemand", zei ze, omdat veel Joden en Israëli's ook kritiek hebben op hun regering.

Mastheads

Die verbloeming van taal maakt het volgens haar lastiger om haat te herkennen en te bestrijden. Wanneer termen veranderen, verandert ook de manier waarop platforms en moderatoren inhoud beoordelen. Dat heeft gevolgen voor slachtoffers die meldingen indienen en voor beleidsmakers die grenzen proberen te trekken tussen vrije meningsuiting en haatzaaien.

Publieke reacties en religieuze bewondering

De discussie kent meer kanten. Deoloog Stefan Paas, een vaste gast in De Ongelooflijke Podcast, wees op een andere tendens. In sommige christelijke kringen bestaan hoge verwachtingen of bewondering voor Joden. Paas noemde voorbeelden van bijna verheerlijkende houding. Daar zit een dubbele druk: ontmenselijking kan zowel via haat als via overdreven bewondering lopen.

Herweijer zei dat ook die vorm van 'dwepen' ongemakkelijk kan zijn. Ze noemde dat het haar buikpijn gaf. Volgens haar willen Joden vaak gewoon als normale mensen worden gezien. Mensen met fouten en tekortkomingen, zoals iedereen. Dat was een nadrukkelijk punt in haar betoog: erkenning van pijn uit het verleden betekent niet dat Joden een morele superstatus hebben.

Hoe dit het publieke debat raakt

De signalen die Herweijer benoemt, raken twee gevestigde dossiers in Nederland. Ten eerste is er historische erkenning. Premier Mark Rutte bood in 2020 namens de regering excuses aan. Die stap was symbolisch belangrijk voor veel Joodse families. Voor Herweijer's generatie bleef de uitspraak emotioneel beladen.

Ten tweede is er de actuele verschuiving in het openbare debat. Het debat over Israël en Palestina staat in veel landen hoog op de agenda. Volgens Herweijer leidt dat debat soms tot een herschikking van oude beelden. Beelden en stereotypen die vroeger gericht waren op Joden worden nu vaak gericht op 'zionisten'.

Dat heeft politieke gevolgen. Politici en publieke instellingen krijgen te maken met twee verwachtingen. Ze moeten historische verantwoordelijkheid erkennen. En ze moeten hedendaagse vrijheid van meningsuiting beschermen. Tegelijk moeten ze ook de veiligheid van minderheden waarborgen. Die drie doelen botsen soms. Ze vragen afwegingen van ministers, gemeenten en sociale platforms.

Economische implicaties zijn er ook, al indirect. Toen veiligheid van groepen verslechtert, volgen vaak extra uitgaven voor beveiliging van synagogen, joodse instellingen en evenementen. Er is ook een risico dat maatschappelijke polarisatie de sociale cohesie en het vertrouwen in publieke instituties aantast. Dat kan de maatschappelijke participatie drukken. Dat laatste heeft weer effect op arbeidsmarktdeelname en lokale economieën, vooral in stedelijke wijken met diverse gemeenschappen.

De veranderende vorm van haatspraak stelt ook politie en justitie voor vragen. Wanneer haat niet meer openlijk wordt geformuleerd, vraagt dat scherpere definities en betere aantoonbaarheid. Platforms krijgen de taak om meer context mee te nemen in moderatie. Slachtoffers moeten kunnen aantonen dat verwijzingen naar "zionisten" in hun context antisemitisch bedoeld zijn.

Herweijer zei dat het vaak moeilijk is om die grens te leggen. Zij krijgt berichten die beweren geen Joden te bedoelen, maar wel toespelingen maken die historisch vergelijkbaar zijn met oude beelden. Die mix maakt de praktijk van aangifte en vervolging complexer.

Related Articles

Herweijers verhaal laat zien hoe historische erkenning en hedendaagse vijandigheid samen het publieke debat over Joodse identiteit en veiligheid in Nederland beïnvloeden.

Dit artikel is gemaakt met behulp van AI.